اسد الله معطوفى
359
سنگ مزارها و كتيبه هاى تاريخى گرگان و استرآباد ( فارسى )
سر او را بسوى روزن منشور ( رك ) برج و به سوى شرق و طلوع آفتاب قرار دادن را از نشانههاى ديگر فرض كردهاند . 12 به هر صورت سبك و معمارى ميل يا برج گنبد بتدريج بر روى تعدادى از برجهاى آرامگاهى ايران تاثير گذاشت كه از نظر تركها و تزئينات ظواهر ، برج مهماندوست دامغان ( در جنوب جرجان آن عصر ) نمونه بارز آن مىتواند محسوب شود . 13 با گسترش چنين آرامگاههايى ، موقوفاتى هم برايشان در نظر گرفتند ، بعلاوه در كنار آنها مسجد ، مدرسه ، رباط يا بناهاى مذهبى و عام المنفعه ديگرى ساختند تا از مجاورت با آنها كسب حيثيت و اعتبار نمايند . در غير اين صورت امكان داشت چنين آرامگاههاى غير مذهبى و صاحبان آن به مرور زمان فراموش و بناى آنها هم چندى بعد براى هميشه تخريب شوند ، چنان كه مواردى چند از اين نوع را در منطقه گرگان داشتهايم . البته تعدادى از چنين آرامگاههايى با توجه به اينكه متوفاى آن شخصيتى دينى و مذهبى نبودهاند ، ولى باز هم مورد توجه ، تغيير نام و گاه زيارت عوام قرار گرفتهاند . آقامام يا آرامگاه محمد بن زيد در منطقه گرگان ( حوالى گنبد و مينودشت ) از جمله چنين مكانهائى بودهاند . يا مثلا برج لاجيم مازندران را عوام تغيير نام داده و بنام امامزاده عبد الله مدتهاست كه زيارتگاه نمودهاند . 14 تعدادى از آرامگاهها و زيارتگاههاى آرامگاهى بعدها هسته مركزى يك مجموعه وسيع شدند كه نقش عمده سياسى ، مذهبى ، اجتماعى و اقتصادى ( بازار تجارت ) هم پيدا كردند . امامزاده روشنآباد گرگان نمونه بارز يك مركز مذهبى تجارى خرد در گذشته بود كه تا چند دهه پيش حداقل در روزهاى پنجشنبه و مخصوصا جمعه جمعيت انبوهى را از شهر و روستاهاى اطراف در خود جاى مىداد . در اين دو روز جمعيت در بازار مكاره موقتى كه تشكيل مىشد ، خريد و فروش زيادى مىكردند . تعدادى از اين آرامگاهها سمبل تمايلات سياسى مذهبى شيعه هم شدند و داراى هدايا ، ملك ، اثاث و موقوفات فراوانى گرديدند . همانند قبل از اسلام كه ايرانيان دين ، مقابر ، تدفين ، سياست و گاه تجارت را به هم پيوند زده بودند . 15 چنين درآمدهائى سبب شد بتدريج معمارى آرامگاهى و تزئينات هنرى آنها از ساده به پيچيده به پيش برود . درباره برج مقبرهها يا برج آرامگاههاى منطقه گرگان ، به چهار مورد شاخص آنها يعنى